Recensie Theaterkrant
Prachtig Fries metatheater slingert de sympathie heen en weer
Door: Jos Schuring
De première van Wat spilet, de nieuwste toneelproductie van het immer actieve Pier 21 uit Leeuwarden, werd begin oktober uitgesteld. De makers waren niet tevreden over de voorstelling. Schrijver Roos Bottinga – die eerder schreef voor De Theatertroep, Toneelmakerij en Bellevue – trok zich aanvankelijk terug, maar gaf haar zegen voor aanpassingen van het script aan anderen, waaronder Jeroen van den Berg en Jos Thie, die ook eindregie deed.
Pier 21 bestaat al veertien jaar en is gespecialiseerd in eigentijds nieuw geschreven toneel. De Friese taal is daarbij leidend. Pas sinds enkele jaren speelt het gezelschap ook in de Nederlandse taal. In Friesland is de groep wereldberoemd. In Schouwburg De Lawei in Drachten trekt Wat Spielet ruim vierhonderd mensen. Hun succes is te danken aan de stevige worteling in Friesland met goed geproduceerd maatschappelijk relevant theater dat voor iedereen te volgen is. Hun werk gedijt goed in de rijke Friese toneeltraditie die al dik honderdvijftig jaar bestaat. Dorpen van tweeduizend zielen kennen soms wel vier toneelverenigingen.
Het toneelbeeld van Wat spilet is met twee stoelen, een tafel en daarachter een gordijn wel erg sober. Alles hangt daarmee af van tekst en spel. Het is bepaald een prestatie dat een vernieuwing van een script onder tijdsdruk goed heeft uitgepakt. Naar verluidt begrepen bezoekers van de eerst try-outs het stuk eerst helemaal niet. Pier 21 nodigde hen uit om vier weken later opnieuw te komen kijken. Mensen die dat deden reageerden enthousiast.
Wat spilet is theater over theater. Maar Wat spilet is nog meer. In het script gaat het over een voorstelling die op de dag van de première gecanceld wordt. Het script is aldus werkelijkheid geworden. Bij aanvang van het stuk zitten regisseur Eva en actrice Tonke in de repetitieruimte van een amateurtoneelvereniging. Ze hebben de dag ervoor een try-out gespeeld. Vandaag is première. Tonke (Anna Raadsveld) is een steractrice die al lang niet meer in Friesland woont en speciaal voor deze ene keer met een zelfgeschreven toneeltekst is teruggekeerd naar haar geboortegrond. Ze wil de première annuleren omdat ze bedenkingen heeft bij de andere acteurs, maar ook bij haar eigen tekst. De dialoog is mooi opgebouwd. Eerst gaat het vooral over de kwaliteit van het script. Maar regisseur Eva (Merel Staalstra) krijgt in de gaten dat Tonke een ander probleem heeft. Het knettert behoorlijk tussen de twee.
Het script bevat zowel Friese als Nederlandse taal. Tonke raakt in de knoop door demonen uit het verleden. Haar opa vocht bij de KNIL in Indonesië en stichtte later een gezin dat hij jarenlang terroriseerde. Zij blijkt daar meer last van te hebben dan ze wist. Opvallend is dat de Friese taal daarbij als katalysator blijkt te werken. Als ze het moeilijk krijgt, gaat ze Fries praten, de taal die zij als succesvolle Amsterdamse actrice al jarenlang niet meer sprak. Raadsveld speelt haar werdegang zeer overtuigend. De jongere sterk psychologiserende Eva krijgt van Staalstra steeds meer overwicht en daarmee grip op de situatie. Knap is dat de sympathie van de kijker regelmatig heen en weer slingert tussen beide personages.
Mooi is dat Mara van Vlijmen aanvankelijk de voorstelling regisseerde – ze kon de regie vanwege andere verplichtingen niet afmaken. Zij was ruim twintig jaar actief bij De Warme Winkel dat patent had op metatheater. Wat spilet is dat onbedoeld extra geworden. Wat een prachtig mirakel.